विश्व पानी दिवस २०२६: “जहाँ पानी बग्छ-त्यहाँ समानता बढ्छ”

• डा. गंगादत्त नेपाल

१. पृष्ठभूमी
विश्व पानी दिवस (World Water Day) संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) ले १९९० को दशकबाट मनाउन शुरु गरेको हो । यसवर्ष सन् २०२६ को नारा “Where water flows – equality grows” अर्थात “जहाँ पानी बग्छ: त्यहाँ समानता बढ्छ” भन्ने रहेकाे छ । संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations) को नेतृत्वमा रहेको यो विषयवस्तुले “जहाँ मानिसहरूलाई सुरक्षित पिउने पानी र सरसफाइको मानव अधिकारको अभाव हुन्छ, त्यहाँ असमानता फस्टाउँछ”, जसको कारण महिला र बालिकाहरुले दु:ख भोग्छन् भन्ने तथ्यलाई प्रष्टयाएको छ ।

विश्वको करिब ७३%–७५% (सन् २०२२) जनसंख्यामा (झण्डै ६ अर्ब मानिस) ले “सुरक्षितरूपमा व्यवस्थित” खानेपानी प्रयोग गरिरहेका थिए, जसको अर्थ घरमै उपलब्ध, आवश्यक परेको बेला पाइने र प्रदूषणमुक्त पानी हो । यस प्रगतिका बाबजुद पनि- अझै ४ जनामध्ये १ जना (करिब २.२ अर्ब मानिस) सुरक्षित खानेपानीको पहुँचबाट वञ्चित छन्, विशेषगरी ग्रामीण तथा कमजोर अवस्थाका क्षेत्रहरूमा ठूलो असमानता देखिन्छ । दिगो विकास लक्ष्य- सन् २०३० सम्म सबैलाई सुरक्षित खानेपानीको पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य हासिल गर्ने दिशामा विश्व अहिले सही मार्गमा छैन । उक्त लक्ष्य पूरा गर्न खानेपानी क्षेत्रमा लगानी छ गुणाले वृद्धि गर्न आवश्यक छ। सन् २०१५ देखि २०२४ बीच सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित खानेपानीको पहुँच ६८% बाट बढेर ७४% पुगेको छ। सन् २०३० को दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) हासिल गर्न जलवायु सहनशील खानेपानी तथा जल पूर्वाधार अत्यावश्यक छ । वार्षिकरूपमा सयौँ अर्ब डलर बराबरको आर्थिक क्षति रोक्न पानी क्षेत्रमा अनुकूलनका लागि विश्वव्यापी लगानी उल्लेखनीयरूपमा बढाउन आवश्यक छ। जलवायु परिवर्तनको प्रभाव मानिसहरूमा मुख्य रूपमा पानीमार्फत पर्छ- खडेरी, बाढी, हिमनदी पग्लिनु र पानी दूषित हुनु जस्ता माध्यमबाट। जीवन र अर्थतन्त्र जोगाउन जल व्यवस्थापन प्रणाली सुदृढ बनाउने, जलाधार क्षेत्र संरक्षण गर्ने र जलवायु सहनशील पूर्वाधारमा लगानी गर्ने अत्यन्त आवश्यक छ।

जलवायु परिवर्तनले जल-चक्रलाई तीव्र बनाउँदै खडेरी र बाढी दुवैको जोखिम बढाइरहेको छ। तापक्रम १°C ले बढ्दा वायुमण्डलले करिब ७% बढी आर्द्रता लिन्छ। परिणामस्वरुप धेरै क्षेत्रमा अत्याधिक वर्षाका घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढेको छ। हाल विश्वका करिब ४ अर्ब मानिसले वर्षमा कम्तीमा एक महिना गम्भीर पानी अभावको सामना गर्छन् । सन् २०५० सम्म करिब ५.७ अर्ब मानिस पानी अभाव भएका क्षेत्रमा बस्न बाध्य हुन सक्छन् । जलवायु परिवर्तनका कारण धेरै सुख्खा क्षेत्रहरूमा नवीकरणीय उर्जामा १०–३०% सम्म घट्ने अनुमान गरिएको छ।

सन् २००० पछि बाढीसँग सम्बन्धित विपद् घटनाहरू अघिल्लो दुई दशकको तुलनामा धेरै बढेका छन्। झण्डै १.८ अर्ब मानिस उल्लेखनीय बाढी जोखिम भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । समुद्री सतह बढ्दै जाँदा साना द्वीप र तटीय क्षेत्रका सुरक्षित पानीका स्रोतहरू जोखिममा परिरहेका छन् । तापक्रम वृद्धिका कारण विश्वभरका हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेका छन्। Hindu Kush Himalaya (HKH) जस्ता पर्वतीय क्षेत्रहरू: जसले १.६ अर्बभन्दा बढी मानिसलाई पानी उपलब्ध गराइरहेको छ हिउँ र बरफको मात्रा घटिरहेको छ। यदि विश्वव्यापी तापक्रम २°C सम्म पुग्यो भने हिमालय क्षेत्रका करिब एक-तिहाइ हिमनदीहरू हराउन सक्छन् । पानीसँग सम्बन्धित विपद् घटनाहरूले विश्वका ७०% भन्दा बढी प्राकृतिक विपद् ओगटेका छन्। खडेरीले कृषि क्षेत्रलाई प्रभावित गर्दै खाद्य सुरक्षामा खतरा बढाउँछ र कुपोषण वृद्धि गर्छ।

नेपालमा ९०% भन्दा बढी जनसंख्यामा आधारभूत खानेपानीमा पहुँच भए पनि करिब १९% मानिसले मात्र प्रदूषणमुक्त र सुरक्षितरूपमा व्यवस्थित खानेपानी प्रयोग गरिरहेका छन्। उच्च ई-कोलाई (E-coli) दूषणले पानीका स्रोतहरू प्रभावित भएका छन्, विशेषगरी गरिब समुदायमा, जहाँका प्राय घरधुरीको पानी असुरक्षित हुनसक्छ ।

२.खानेपानी र लैङ्गिक समानता
विश्वमा करिब २.२ अर्ब मानिस अझै पनि सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापित खानेपानीबाट वञ्चित छन्। विश्वभर झण्डै ४ जनामध्ये १ जनाको घरमै सुरक्षित पानीको पहुँच छैन। ग्रामीण, कमजोर र न्यून आय भएका समुदायहरूमा असमानता सबैभन्दा बढी देखिन्छ। जब प्रत्येक घरमा पानी बग्छ, अवसर पनि सँगै बग्छ । नेपालमा करीव १० प्रतिसत जनसंख्या खानेपानीवाट वन्चित छन् भने करीव २० प्रतिसत जनसंख्याको मात्र सुरक्षित खानेपानीमा पहुंच छ । विश्वभर महिला र बालिकाहरूले दैनिक करिब २० करोड घण्टा पानी संकलनमा खर्च गर्छन्। घरमै पानीको सुविधा नभएका १० मध्ये ८ घरधुरीमा पानी ल्याउने मुख्य जिम्मेवारी महिला र बालिकाहरूको भएको परिपे्रक्ष्यमा : विद्यालयमा पानी र सरसफाइको अभावले बालिकाहरूको शिक्षामा असर पार्छ। जब पानी नजिकै हुन्छ, बालिकाहरू विद्यालयमा रहन्छन्। जब बालिकाहरू विद्यालयमा रहन्छन्, समानता बढ्छ।

नेपालमा पानी (खानेपानी र सरसफाइ) र लैङ्गिक समानता आपसमा गहिरोरूपमा जोडिएका विषय हुन् । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा पानीको पहुँच, व्यवस्थापन र निर्णय प्रक्रियामा महिलाको भूमिका महत्त्वपूर्ण भए पनि चुनौतीहरू अझै छन् । पानी संकलनमा महिलाको भूमिका धेरै ग्रामीण परिवारमा पानी ल्याउने जिम्मेवारी मुख्यतः महिला र किशोरीहरूमा हुन्छ, टाढाबाट पानी बोक्नुपर्ने अवस्थाले समय, स्वास्थ्य र सुरक्षामा असर गर्छ, यसले विद्यालय जाने किशोरीहरूको पढाइमा पनि बाधा पुर्याउँछ। सुरक्षित खानेपानी र सरसफाइको अभावले महिलामा बढी स्वास्थ्य जोखिम (जस्तै: पानीजन्य रोग) बढाउँछ। महिनावारी सरसफाइका लागि विद्यालय र सार्वजनिक स्थानमा पर्याप्त पानी र शौचालयको अभावले किशोरीहरूको विद्यालय उपस्थितीमा असर गर्छ।

जलवायु परिवर्तनले जल-चक्रलाई तीव्र बनाउँदै खडेरी र बाढी दुवैको जोखिम बढाइरहेको छ। तापक्रम १°C ले बढ्दा वायुमण्डलले करिब ७% बढी आर्द्रता लिन्छ। परिणामस्वरुप धेरै क्षेत्रमा अत्याधिक वर्षाका घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढेको छ। हाल विश्वका करिब ४ अर्ब मानिसले वर्षमा कम्तीमा एक महिना गम्भीर पानी अभावको सामना गर्छन् ।

स्थानीय खानेपानी उपभोक्ता समितिहरूमा महिलाको सहभागिता बढ्दै गएको छ। नेपालको संविधान र स्थानीय तहका नीतिहरूले महिला प्रतिनिधित्वलाई प्रोत्साहन गर्छन् । तर व्यवहारमा नेतृत्व तहमा अझै पुरुषको वर्चस्व देखिन्छ। नीतिगत प्रयासहरू: नेपालले पानी र सरसफाइ क्षेत्रमा लैङ्गिक समानता प्रवर्द्धन गर्न विभिन्न नीति र कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ: ग्रामीण क्षेत्रमा सुरक्षित पानी र महिलाको सशक्तीकरणमा काम गरिरहेको छ । खानेपानी मन्त्रालयले खानेपानी तथा सरसफाइ नीति र कार्यनीति कार्यान्वयन साथै UN Women लगायतले लैङ्गिक समानता र महिला अधिकारका क्षेत्रमा सहयोग गरिरहेका छन् ।

३.खानेपानी र स्वास्थ्य समानता
असुरक्षित पानी, सरसफाइ र स्वच्छता अभावका कारण हरेक वर्ष सयौँ हजारको मृत्यु हुन्छ । पानीजन्य रोगहरूले विशेषगरी पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका र गरिब समुदायहरूलाई असमानरूपमा प्रभावित गर्छन् । अर्कोतर्फ, जलवायु परिवर्तनका कारण खडेरी र बाढी बढ्दै जाँदा पानी दूषित हुने समस्या झन् गम्भीर बन्दै गएको छ। नेपालमा करिब ९०% भन्दा बढी जनसंख्या आधारभूत खानेपानी सेवामा पहुँच राख्छन्, तर सुरक्षित (safely managed) पानी सबै ठाउँमा उपलब्ध छैन। करिब ७५–८०% घरधुरीमा आधारभूत सरसफाइ सुविधा पुगेको छ, तर ग्रामीण–शहरी असमानता अझै छ। पानीजन्य रोग (जस्तै झाडापखाला) बालबालिकामा प्रमुख स्वास्थ्य समस्या मध्ये एक हो। ग्रामीण क्षेत्रमा महिलाले दैनिक १–३ घण्टा पानी संकलनमा खर्च गर्न सक्छन्। विद्यालयमा सुरक्षित पानी र शौचालयको अभावले विशेषगरी किशोरीहरूको उपस्थितीमा असर पार्छ। जस्तैः असमानता: दुर्गम क्षेत्रमा सुरक्षित खानेपानीको कमी, गरिब र विपन्न समुदाय पाइप प्रणालीभन्दा टाढा बसोबास, लैङ्गिक पक्ष: पानी संकलन र सरसफाइको जिम्मेवारी बढी महिलामा, तसर्थ, सुरक्षित खानेपानी केवल पूर्वाधार होइन, यो जीवनरक्षक सुरक्षा हो।

४.खानेपानी र आर्थिक अवसर
विश्वव्यापी रूपमा कुल सुरक्षित पानीको करिब ७०% कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुन्छ। पानी अभावले केही क्षेत्रमा आर्थिक वृद्धिदरलाई कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) को ६% सम्म घटाउन सक्छ। पानी र सरसफाइमा लगानी गरिएको प्रत्येक १ डलरले बहुगुणा आर्थिक प्रतिफल दिन सक्छ। नेपालको करिब ६५% जनसंख्या कृषि क्षेत्रमा निर्भर छ, सिँचाइ पहुँचले उत्पादन र आम्दानी सीधै बढाउँछ। कुल खेतीयोग्य जमिनमध्ये करिब ५०% जति जमिनमा मात्र सिँचाइ सुविधा पुगेको छ। सुरक्षित खानेपानी पहुँच करिब ९०% भन्दा बढी भए पनि “Safely managed” सेवा सबैमा उपलब्ध छैन । पानीको अभावका कारण ग्रामीण महिलाले दैनिक १–३ घण्टा समय पानी संकलनमा खर्च गर्न सक्छन् → यो समय आयआर्जनमा प्रयोग हुन सक्थ्यो। सिँचाइ पहुँच भएका किसानको उत्पादन वर्षेनी वर्षामा मात्र निर्भर किसानभन्दा बढी हुन्छ। जलविद्युत्, खानेपानी आयोजना, र सिँचाइ परियोजनाले स्थानीय रोजगारी बढाउँछ । नजिकै सुरक्षित पानी उपलब्ध हुँदा महिलाको समय बचतवाट साना व्यवसाय, कृषि, वा सीपमूलक काममा संलग्न हुन सक्छन्। पानीजन्य रोग कम हुँदा उपचार खर्च घट्छ र काम गर्ने दिन बढ्छ। तसर्थ, पानीले कृषि, व्यवसाय, ऊर्जा उत्पादन र जीविकोपार्जनलाई सशक्त बनाउँछ।

५.पानी, जलवायु र जोखिम
जलवायु परिवर्तनको प्रभाव मानिसहरूमा मुख्य रूपमा पानीमार्फत देखिन्छ: बाढी, खडेरी र हिमनदी पग्लिने प्रक्रियामार्फत। Hindu Kush Himalaya (HKH) जस्ता पर्वतीय प्रणालीहरूले १.६ अर्बभन्दा बढी मानिसलाई पानी उपलब्ध गराउँछन्, तर त्यहाँका हिमनदीहरू तीव्र रूपमा घटिरहेका छन्। सबैभन्दा गरिब समुदायहरू पानीसम्बन्धी विपद् घटनाबाट सबैभन्दा पहिले र सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। नेपाल विश्वकै उच्च जलवायु जोखिम भएका देशमध्ये पर्छ, औसत तापक्रम वृद्धि: करिब ०.०५–०.०६°C प्रति वर्ष (पहाडी क्षेत्रमा दर अझ बढी), करिब 80% वार्षिक वर्षा मनसुन (जुन–सेप्टेम्बर) मा केन्द्रित → बाढी र पहिरो जोखिम उच्च, देशभर ६००० + नदी प्रणाली छन्; तर अत्यधिक वर्षाले तराईमा वार्षिक बाढी जोखिम २०००+ हिमताल मध्ये करिब २० + हिमताल उच्च जोखिम (GLOF जोखिम) मा मानिन्छन्, प्रत्येक वर्ष मनसुनका कारण बाढी/पहिरोबाट सयौंको प्रभावित र ठूलो आर्थिक क्षति भइरहेको छ ।

मुख्य जोखिमहरू: बाढी (Flooding) – तराई र नदी तटीय क्षेत्र बढी प्रभावित, पहिरो (Landslide) – पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा भारी वर्षा पछि, हिमताल फुट्ने जोखिम (GLOF) – हिमनदी पग्लिँदै जाँदा जोखिम बढ्दो, खडेरी (Drought) – वर्षा अनियमित हुँदा कृषि उत्पादन घट्ने। प्रभाव : कृषि उत्पादनमा अस्थिरता → खाद्य सुरक्षा जोखिम, खानेपानी स्रोत सुक्ने वा प्रदूषित हुने, पूर्वाधार (सडक, पुल, जलविद्युत्) मा क्षति, गरिब र ग्रामीण समुदाय सबैभन्दा बढी प्रभावित, जलवायु न्याय भनेको पानी न्याय पनि हो।

तसर्थ, सन् २०३० सम्म सबैलाई सुरक्षित खानेपानीको पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य हासिल गर्ने दिशामा विश्व सही मार्गमा छैन । दिगो विकास लक्ष्यहरू पूरा गर्न खानेपानी क्षेत्रमा लगानी छ गुणाले बढाउन आवश्यक छ। यस परिप्रेक्ष्यमा “समुदाय – आधारित खानेपानी व्यवस्थापनले असमानता घटाउन उल्लेखनीय परिणाम देखाएको छ। “आजको विशेष दिनमा सबैमा “विश्व पानी दिवस २०२६” को हार्दिक शुभकामना ! (लेखकः खानेपानी सरसफाइ र जलवायु परिवर्तन विज्ञ र नीति तथा योजना आयोग, बागमती प्रदेशका पूर्वउपाध्यक्ष हुनुहुन्छ)