यस वर्ष सात जनाकाे सम्झनामा ‘पितरापर्व’ मनाउँदै मण्डनदेउपुरका माझी समुदाय

ज्ञानमणि नेपाल कालोटोपी
काभ्रे । कसैको घरमा आफन्तको मृत्यु भएपछि शोक मनाइन्छ । वर्षदिन पुगेपछि पुण्यतिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा धेरै समुदायमा प्रचलित छ । तर माझी समुदायमा भने मृत आफन्तको सम्झनामा मनाइने एउटा विशिष्ट पर्व छ, ‘पितरापर्व’। यस पर्वमा मृतकको नाममा विशेष विधि पूरा गर्दै तीन दिनसम्म पूजाआजा, नाचगान र विभिन्न सांस्कृतिक क्रियाकलाप गरिन्छ। मृत आफन्तको नाममा एकपटक पितरा निकालेपछि वार्षिक श्राद्ध गरिरहनु नपर्ने माझी समुदायको परम्परागत मान्यता छ। त्यसैले यो पर्व मृतकप्रतिको सम्मान र सम्झना मात्र होइन, माझी समुदायको मौलिक संस्कृति, विश्वास र सामूहिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा पनि हो।

समयसँगै समाजका अनेकौँ चलन फेरिएका छन्। कतिपय मौलिक संस्कृति लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्। तर अनेकौँ झन्झट, विधिविधान र आर्थिक भार झेल्दै पनि काभ्रेपलाञ्चोकको मण्डनदेउपुर नगरपालिका–१०, आँपचौरका माझी समुदायले पितरापर्वलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। यो वर्ष पनि गाउँमा पितरा निकाल्ने तयारी गरिएको छ। आँपचौरका स्थानीय राजकुमार माझीका अनुसार पितरापर्व माझी समुदायमा परम्परादेखि चल्दै आएको विशिष्ट सांस्कृतिक अभ्यास हो। यो परम्परा कहिलेदेखि र किन सुरु भयो भन्नेबारे सबैलाई स्पष्ट जानकारी नभए पनि यसको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्नेमा नयाँ पुस्तादेखि वृद्धवृद्धासम्मको एकमत छ।

एक वर्षमा सात जनाको निधन, पितरा निकाल्ने तयारी
यस वर्ष आँपचौरमा वीरबहादुर माझी, बुदुने माझी, राजमती माझी, कालिका माझी, सुन्तला माझी, सुना माझी र मिश्री माझीको निधन भएको छ। गाउँमा एक वर्षभित्र सात जनाको मृत्यु भएपछि उनीहरूको सम्झनामा पितरा निकाल्ने तयारी गरिएको हो। यसअघि गत वर्ष शिवमाया माझी, हर्कबहादुर माझी र धना माझीको नाममा पितरा निकालिएको थियो। गाउँमा कसैको निधन नभएको वर्ष भने पितरा निकाल्नु पर्दैन। त्यसैले पितरापर्व माझी समुदायले हरेक वर्ष नियमित रूपमा मनाउने चाड होइन। वर्षभरिमा परिवारका सदस्यको मृत्यु भएका घरले यो परम्परा पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।

स्थानीय चलनअनुसार विजयादशमीको भोलिपल्ट र तिहारको भाइटीकाको भोलिपल्ट पितरा निकाल्ने गरिन्छ। कुन समयमा कसको मृत्यु भयो भन्ने आधारमा पर्व मनाउने समय निर्धारण हुन्छ। भाइटीकाको भोलिपल्टदेखि अर्को वर्षको विजयादशमीको दिनसम्म मृत्यु भएका व्यक्तिका परिवारले आगामी विजयादशमीको भोलिपल्ट पितरा निकाल्ने परम्परा रहेको स्थानीयहरू बताउँछन्। विजयादशमीको भोलिपल्टदेखि भाइटीकाको दिनसम्म मृत्यु भएका व्यक्तिका हकमा भने सोही वर्षको पितरापर्वमा एक वर्षभरिको संस्कार पूरा गरिन्छ।गाउँमा कसैको मृत्यु नहुँदा माझी समुदायका मानिसहरू ढुक्कसँग दशैँ मनाउँछन्। किनकि पितरा निकाल्नु नपर्नु भनेको त्यस वर्ष गाउँमा कसैको निधनका कारण शोक र संस्कारको जिम्मेवारी नथपिनु हो। तर २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पको वर्ष आँपचौरका माझी समुदायले निकै पीडादायी अवस्था भोग्नुपरेको थियो। त्यस वर्ष गाउँमा ११ जनाको मृत्यु भएको थियो र ११ वटै घरबाट पितरा निकालिएको थियो। गाउँमा एकैपटक ठूलो संख्यामा मृत्यु भएपछि पर्वसँग जोडिएको शोक र जिम्मेवारी कति गहिरो हुन्छ भन्ने त्यस घटनाले देखाउँछ।

महादेव र पार्वतीको वरदानसँग जोडिएको किंवदन्ती
नेपालका विभिन्न जातजाति र समुदायमा प्रचलित जात्रा तथा पर्वहरूका आफ्नै किंवदन्ती छन्। माझी समुदायको पितरापर्व पनि एउटा पुरानो जनविश्वाससँग जोडिएको छ। स्थानीय माझीहरूका अनुसार एकपटक महादेव र पार्वती पृथ्वी भ्रमण गर्ने क्रममा ठूलो नदीको किनारमा पुगेछन्। नदी पार गर्न नसकेपछि उनीहरूले त्यहाँ डुङ्गा चलाइरहेका एक माझीलाई आफूहरूलाई पारि पुर्‍याइदिन अनुरोध गरेछन्। माझीले पनि उनीहरूलाई नदी पार गराइदिएछन्। माझीको सेवाबाट प्रसन्न भएका महादेव र पार्वतीले वरदान दिँदै माझी समुदायका मानिसको मृत्यु भएपछि बाँचेकाहरूले नाचगान गरेर संस्कार पूरा गरेमा मृतकको आत्माले स्वर्ग प्राप्त गर्ने बताएका थिए भन्ने जनविश्वास छ। स्थानीय माझीहरू यही वरदानपछि पितरापर्व मनाउने परम्परा सुरु भएको विश्वास गर्छन्। यो किंवदन्ती पुस्तौँदेखि समुदायमा सुनिँदै आएको छ। यसको ऐतिहासिक सुरुवातबारे ठोस विवरण नभए पनि माझी समुदायले यसलाई आफ्नो संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिने गरेको छ।

तिहारको भाइटीकाको भोलिपल्ट कसैको निधन भएमा उसको परिवारले आउँदो वर्षको विजया दशमीको भोलिपल्टसम्म जुठो बार्नु पर्छ । र विजया दशमीको भोलिपल्टदेखि भाइटीकाको दिनसम्म मरेकाहरुको त्यही वर्ष एक वर्षभरिको काम सकिन्छ ।

भित्तामा कोरिन्छ हात्ती, घोडादेखि हवाईजहाजसम्मका चित्र
पितरापर्व मनाउने विधि पनि आफ्नै किसिमको छ। पर्व सुरु हुनुअघिदेखि नै विभिन्न तयारी र धार्मिक विधि पूरा गर्नुपर्छ। मृतकका आत्मालाई निमन्त्रणा दिन घरको भित्तामा हात्ती, घोडा, सिपाही, घोरल, मोटर र हवाईजहाजलगायतका चित्र कोर्ने चलन छ। मृतकका आत्मा ती चित्रमा देखाइएका सवारीसाधनमा चढेर आउने विश्वास माझी समुदायमा छ। मृतक महिला भए महिलाले र पुरुष भए पुरुषले लगाउने लुगा चित्र कोरिएको स्थानमा राखिन्छ। पितरा निकालेको दिन साँझदेखि भोलिपल्ट उज्यालो हुनुअघि नै कसैले नदेख्ने गरी ती चित्र मेटाइसक्नुपर्ने परम्परा छ।

यस पर्वको सुरुवात ‘मूलभोटे’ले गर्छन्। अन्य सहभागीले उनलाई विभिन्न काममा सहयोग गर्छन्। माझी समुदायका दुई बालिकालाई यस अवसरमा बाहुनका रूपमा पूजा गर्ने चलनसमेत छ। स्थानीय मान्यताअनुसार ती बालिकालाई दिनभरि अन्य जातिका मानिसले छुन हुँदैन। यस्तो मान्यता उल्लङ्घन गर्दा अनिष्ट हुन सक्ने विश्वास समुदायमा रहेको स्थानीयहरू बताउँछन्। त्यसपछि मूलभोटेले अन्य दुई जना गुरुङ समुदायका व्यक्तिलाई छनोट गर्छन्। उनीहरूसहित अन्य सहभागी मृतकका आत्मालाई बोलाउँदै नदीतर्फ जान्छन्। यस क्रममा देशभक्ति झल्काउने तथा जीवनका दुःखसुख समेटिएका गीत गाउने चलन छ। बाटो सफा गर्ने र मर्मत गर्ने कामसमेत गरिन्छ।

नदीबाट फर्किएपछि मृतकको इच्छा बुझ्ने विधि सुरु हुन्छ। मृतकका परिवारसँगको सल्लाहअनुसार विभिन्न तन्त्रमन्त्रको माध्यमबाट आत्मालाई बोलाउने गरिन्छ। यस क्रममा मूलभोटे काँप्न थालेमा उनीमा मृतकको आत्मा आएको विश्वास गरिन्छ। त्यसपछि मूलभोटेमार्फत मृतकलाई के चाहिएको छ भनेर सोधिन्छ। उनले बताएअनुसारका वस्तु दान गरिन्छ। दान तथा अन्य विधि पूरा भएपछि मृतकको आत्मालाई अब दुःख नदिन र जीवित परिवारलाई बाधा-अड्चन नपुर्‍याउन पुकार गरिन्छ। त्यस दिन र रातभर भजन गाउने, नाचगान गर्ने र विभिन्न सांस्कृतिक क्रियाकलाप प्रस्तुत गर्ने चलन छ। भोलिपल्ट बिहान मृतकको प्रतीकात्मक संस्कार पूरा गर्दै नदीमा सेलाएपछि तीन दिनदेखि चलिरहेको पितरापर्वको समापन हुन्छ। गाउँमा पितरा निकाल्नुपर्ने सबै घरले एकै समयमा र एउटै विधिअनुसार संस्कार पूरा गर्नुपर्ने मान्यता रहेको छ।

गाईजात्रासँग केही समानता, तर आफ्नै मौलिकता
मृतकको सम्झनामा नाचगानसहित पर्व मनाइने भएकाले पितरापर्वलाई सुन्दा नेवार समुदायको गाईजात्रासँग तुलना गर्न सकिन्छ। दुवै पर्वमा मृत्यु र मृतकको सम्झनासँग जोडिएका सांस्कृतिक अभ्यास पाइन्छन्। तर आँपचौरका माझीहरू पितरापर्वलाई आफ्नै विशिष्ट विधि, जनविश्वास र परम्परा भएको अलग सांस्कृतिक पर्वका रूपमा लिन्छन्। स्थानीय ध्रुव माझीका अनुसार पितरापर्वको मुख्य उद्देश्य मृत आफन्तको आत्मा पुनः फर्केर नआओस् र जीवित परिवारका सदस्यलाई कुनै किसिमको विघ्नबाधा नहोस् भन्ने कामना गर्नु हो। मृतकको आत्मालाई शान्त पार्ने र परिवारको कल्याणको कामना गर्ने विश्वास यस पर्वको केन्द्रमा रहेको उनी बताउँछन्। पितरापर्व मनाइने समयमा अन्य समुदायका मानिस पनि माझी बस्तीमा पुग्ने गरेका छन्। यसले माझी समुदायको संस्कृति र परम्पराप्रति बाहिरी समुदायको चासोसमेत देखाउँछ।

संस्कृति जोगाउन आर्थिक भारसमेत व्यहोर्दै
पितरापर्वको अर्को पक्ष आर्थिक दायित्व हो । स्थानीय माझीहरूका अनुसार एउटा परिवारबाट पितरा निकाल्न करिब २० हजारदेखि ५० हजार रुपैयाँसम्म खर्च हुने गरेको छ। यो खर्च सम्बन्धित परिवारले नै व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। दशैँतिहार जस्तै हरेक वर्ष नियमित रूपमा मनाइने पर्व नभए पनि परिवारमा मृत्यु भएको अवस्थामा पितरा निकाल्ने परम्परा अनिवार्य मानिन्छ। आर्थिक कठिनाइ वा अन्य असहजता भए पनि परम्परा पूरा नगरी सुख नपाइने स्थानीयहरूको भनाइ छ।

माझी समुदायका लागि पितरापर्व मृतकको आत्माको शान्तिका लागि गरिने धार्मिक संस्कार मात्र होइन, पुर्खाबाट हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदासमेत हो। यस पर्वमा समुदायका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्, सामूहिक रूपमा विधि पूरा गर्छन् र पुरानो परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउँछन्। आधुनिक जीवनशैली, बदलिँदो सामाजिक संरचना र आर्थिक चुनौतीका बीच पनि आँपचौरका माझीहरूले पितरापर्वलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यसको उत्पत्ति कहिले भयो भन्ने यकिन नभए पनि पुर्खाले चलाएको परम्परा जोगाउनुपर्छ भन्ने सामुदायिक प्रतिबद्धता बलियो छ। आफन्त गुमाउँदाको पीडालाई आफ्नै मौलिक विधि र सामूहिक सहभागितामार्फत अभिव्यक्त गर्ने माझी समुदायको यो परम्पराले नेपालका जातजाति र संस्कृतिबीच रहेको विविधतालाई उजागर गर्छ। पितरापर्वको संरक्षण गर्नु माझी समुदायको पहिचान जोगाउनु मात्र होइन, नेपालको बहुसांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त राख्नु पनि हो। फाइल तस्बीर