नेपालमा खजुर खेतीको सम्भावना : आयातमा निर्भर बजारदेखि व्यावसायिक उत्पादनसम्म

काठमाडाैं । खजुर भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा अरबका तातो मरुभूमि र खजुरका अग्ला बोटको दृश्य आउँछ । वास्तवमा खजुर मरुभूमि र तातो तथा सुख्खा हावापानी भएका क्षेत्रसँग गहिरोरूपमा जोडिएको फल हो । यसको खेतीको इतिहास हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ । विश्वमा खजुर उत्पादनको ठूलो हिस्सा मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकी क्षेत्रमा केन्द्रित छ । इजिप्ट, इरान, साउदी अरब, पाकिस्तान, इराक, अल्जेरिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, ओमान, सुडान र मोरक्को खजुर उत्पादनका प्रमुख देशमध्ये पर्छन् । पछिल्लो समय भने खजुर खेती परम्परागत मरुभूमि क्षेत्रमै सीमित छैन । अमेरिकाको क्यालिफोर्निया, इजरायललगायत अन्य उपयुक्त हावापानी भएका क्षेत्रमा पनि यसको व्यावसायिक उत्पादन हुँदै आएको छ । यसले उपयुक्त तापक्रम, पर्याप्त घाम, सिँचाइ र बगैँचा व्यवस्थापन मिलाउन सकिने ठाउँमा खजुर खेतीको सम्भावना खोज्न सकिने देखाउँछ ।

विश्व बजारमा खजुरलाई उच्च मूल्यको फलका रूपमा लिइन्छ । ताजा अवस्थामा खानदेखि सुकाएर, प्रशोधन गरेर र विभिन्न खाद्य परिकारमा प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यसको माग विभिन्न देशमा रहेको छ । विशेषगरी मध्यपूर्व र मुस्लिम समुदायमा रमजानलगायत धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा खजुरको प्रयोग बढी हुने गर्छ । खजुरबाट ताजा फल र सुक्खा फलका अतिरिक्त खजुरको पेस्ट, सिरप तथा अन्य खाद्य सामग्रीसमेत तयार गरिन्छ । यसको बोट पनि बहुउपयोगी मानिन्छ । पात र रेशाबाट विभिन्न घरेलु तथा हस्तकलाका सामग्री बनाउन सकिन्छ । यसरी हेर्दा खजुर केवल एउटा फल दिने बोट मात्र नभई फल, प्रशोधित खाद्य सामग्री र अन्य उपयोगबाट आम्दानीको सम्भावना बोकेको बहुउपयोगी बाली हो ।

नेपालमा भने खजुरको व्यावसायिक खेती अझै प्रारम्भिक अवस्थामै रहेको छ । नेपाली बजारमा खपत हुने खजुर तथा छोकडाको ठूलो हिस्सा आयातमार्फत पूर्ति हुँदै आएको छ । बजारमा बिक्री हुने खजुर भारतलगायत पाकिस्तान, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स र अन्य उत्पादक देशबाट आउने गर्छ जसको कारण खजुरका लागि नेपालबाट हरेक वर्ष करोडौँ रुपैयाँ विदेशिने गरेको छ। विशेषगरी रमजान, छठ, तिहार तथा अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक अवसरमा यसको माग बढ्ने गर्छ। नेपालमा व्यावसायिक उत्पादन नगण्य रहेकाले बजारको माग पूरा गर्न आयातमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था छ । यही कारण नेपालमा व्यावसायिकरूपमा खजुर उत्पादन गर्न सकिएमा आयात प्रतिस्थापनको सम्भावना देखिन्छ ।

खजुर र छोकडा एउटै फलका फरक अवस्थाका उत्पादन हुन् । खजुरको बोटमा फलेको फललाई विभिन्न पाक्ने चरणमा ताजारूपमा खान सकिन्छ । ताजा खजुर सामान्यतः नरम, रसिलो र गुलियो हुन्छ । यही फललाई सुकाएर यसको पानीको मात्रा घटाइएपछि सुक्खा खजुर अर्थात् छोकडाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । त्यसैले खजुर र छोकडा फरक–फरक फल होइनन् । ताजा अवस्थामा रहेको फललाई खजुर र सुकाएर लामो समय भण्डारण गर्न मिल्ने अवस्थामा पुगेको फललाई छोकडा भनेर बुझ्न सकिन्छ । बजारको दृष्टिले ताजा खजुरको आफ्नै माग छ भने सुक्खा खजुर अर्थात् छोकडाको माग पनि लामो समयसम्म रहने भएकाले किसानले उत्पादन र बजारको अवस्थाअनुसार दुवै प्रकारबाट आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना हुन्छ ।

नेपालमा खजुर खेतीको सम्भावना विशेषगरी तराई र केही भित्री मधेशका तातो क्षेत्रमा खोज्न सकिन्छ । खजुरलाई पर्याप्त घाम र लामो समयसम्म तातो मौसम आवश्यक पर्छ । फलको राम्रो विकास र गुणस्तरीय उत्पादनका लागि तातो तथा तुलनात्मक रूपमा सुख्खा वातावरण महत्वपूर्ण हुन्छ । खजुर विभिन्न प्रकारका माटोमा हुर्कन सक्ने भए पनि पानी नजम्ने र राम्रो जलनिकास भएको माटो खेतीका लागि उपयुक्त मानिन्छ । बलौटे दोमट तथा दोमट माटोमा यसको खेती गर्न सकिन्छ । सिँचाइको उचित व्यवस्था गर्न सकिने र पानीको निकास राम्रो भएका स्थानमा यसको व्यावसायिक सम्भावना अझ राम्रो हुन सक्छ । खजुरलाई सुख्खा वातावरण मन परे पनि बोटको उत्पादनका लागि आवश्यक पानी व्यवस्थापन भने महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले ‘जरा पानीमा र टाउको आगोमा’ भन्ने भनाइले खजुर खेतीमा जरालाई आवश्यक सिँचाइ र माथिल्लो भागमा पर्याप्त घाम तथा तातो वातावरणको आवश्यकता रहेको संकेत गर्छ ।

नेपालमा खजुर खेती विस्तार गर्दा भने सबैभन्दा ठूलो चुनौती मनसुन बन्न सक्छ । खजुरको फल पाक्ने समयमा अत्यधिक वर्षा वा चिस्यान भएमा फलको गुणस्तरमा असर पर्न सक्ने भएकाले फल पाक्ने समय र स्थानीय वर्षाको अवस्थाबीचको सम्बन्धलाई विशेष रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ । तराईमा गर्मी र घाम पर्याप्त भए पनि मनसुनका कारण वर्षा हुने भएकाले नेपालमा खजुर खेतीलाई मरुभूमि वा सुख्खा क्षेत्रको जस्तै सामान्यरूपमा विस्तार गर्न सकिँदैन । फललाई वर्षाबाट जोगाउने उपाय, उचित बगैँचा व्यवस्थापन, सिँचाइ तथा निकास प्रणाली र आवश्यकता अनुसार वर्षा ओत वा अन्य संरक्षित प्रविधिको प्रयोगबारे स्थानीयस्तरमै परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले नेपालमा खजुर खेतीको वास्तविक सम्भावना पहिचान गर्न विभिन्न जिल्लामा जात परीक्षण र उत्पादन प्रविधिको परीक्षण गर्नु आवश्यक देखिन्छ ।

खजुरका धेरै जातमध्ये मेजुल, बर्ही र हलावी विश्व बजारमा चर्चित जात हुन् । मेजुल ठूलो आकार, नरम बनावट र गुलियो स्वादका कारण लोकप्रिय छ । बर्ही जात ताजा अवस्थामा खानका लागि रुचाइन्छ भने हलावी पनि स्वादिलो र व्यावसायिकरूपमा प्रयोग हुने जात हो । नेपालमा यीमध्ये कुन जात सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा भने स्थानीय हावापानी, वर्षाको समय, फल पाक्ने अवधि र बजारको मागका आधारमा परीक्षण गरेर मात्र निश्चित गर्न सकिन्छ । विशेषगरी नेपालमा फल पाक्ने समयमा मनसुनको प्रभाव कम पर्ने वा वर्षाबाट फल जोगाउन सकिने जात छनोट गर्नु व्यावसायिक सफलताका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।

खजुर र छोकडा एउटै फलका फरक अवस्थाका उत्पादन हुन् । खजुरको बोटमा फलेको फललाई विभिन्न पाक्ने चरणमा ताजारूपमा खान सकिन्छ । ताजा खजुर सामान्यतः नरम, रसिलो र गुलियो हुन्छ । यही फललाई सुकाएर यसको पानीको मात्रा घटाइएपछि सुक्खा खजुर अर्थात् छोकडाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । त्यसैले खजुर र छोकडा फरक–फरक फल होइनन् ।

खजुर खेतीमा बिरुवाको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । खजुरमा भाले र पोथी बोट छुट्टाछुट्टै हुने भएकाले बिउबाट उत्पादन गरिएका बिरुवामा फल दिने पोथी बोट नै हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । त्यसैले व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गर्दा प्रमाणित स्रोतबाट प्राप्त गुणस्तरीय र जातीय शुद्धता भएको बिरुवा प्रयोग गर्नुपर्छ । टिस्यु कल्चरबाट उत्पादित बिरुवा पनि व्यावसायिक खजुर खेतीमा प्रयोग गरिन्छ, तर नेपालमा त्यस्ता बिरुवाले स्थानीय हावापानीमा कति समयमा उत्पादन दिन्छन् र कुन जात बढी सफल हुन्छ भन्ने कुरा स्थानीय परीक्षण तथा प्राविधिक सिफारिसका आधारमा निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ । खजुरको व्यावसायिक खेती सुरु गर्दा बिरुवा छनोटसँगै परागसेचन, सिँचाइ, मलखाद, रोग–कीरा व्यवस्थापन र फल टिप्ने प्रविधिमा पनि किसानलाई प्राविधिक ज्ञान आवश्यक पर्छ ।

खजुर खेती नेपालका लागि नयाँ व्यावसायिक सम्भावना बोकेको बाली बन्न सक्छ । अहिले बजारको माग पूरा गर्न आयातमा निर्भर रहेको खजुर तथा छोकडाको केही हिस्सा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सके आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ । यसबाट किसानले ताजा खजुर बिक्री गर्नुका साथै केही उत्पादन सुकाएर छोकडा बनाउन र थप प्रशोधन गरी विभिन्न खाद्य सामग्री उत्पादन गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। खजुरको पात र रेशाबाट पनि विभिन्न घरेलु तथा हस्तकलाका सामग्री बनाउन सकिने भएकाले बगैँचाबाट थप आम्दानीको बाटो खोल्न सकिन्छ । विश्वका विभिन्न देशमा खजुर उत्पादन र प्रशोधनबाट ठूलो कृषि व्यवसाय विकास भएको उदाहरणले नेपालमा पनि यसको सम्भावनाबारे सोच्न प्रेरित गर्छ ।

यद्यपि नेपालमा खजुर खेतीलाई तुरुन्तै ठूलो क्षेत्रफलमा विस्तार गर्नुको सट्टा पहिले वैज्ञानिक परीक्षण र व्यावसायिक सम्भाव्यता अध्ययन गर्न आवश्यक छ। तराई तथा भित्री मधेशका विभिन्न स्थानमा जात परीक्षण, फल पाक्ने समय, मनसुनको प्रभाव, उत्पादन लागत, पानीको आवश्यकता, बजार मूल्य र भण्डारण क्षमताको अध्ययन गर्नुपर्छ । साथै गुणस्तरीय बिरुवाको उपलब्धता, फल टिप्ने तथा सुकाउने प्रविधि, प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । किसानलाई केवल बिरुवा वितरण गरेर मात्र खजुर खेती सफल हुन सक्दैन; उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खला विकास गर्न आवश्यक हुन्छ ।

नेपालमा खजुर खेती अहिले नै ठूलो व्यावसायिक उद्योगका रूपमा स्थापित भइसकेको छैन, तर सम्भावनाको ढोका भने खुला छ । मरुभूमि र तातो सुख्खा क्षेत्रको प्रतीक मानिने खजुर विश्वका विभिन्न उपयुक्त भूभागमा सफलतापूर्वक उत्पादन भइरहेको अवस्थामा नेपालले पनि आफ्नै हावापानी र बजारको सम्भावना हेरेर यसको परीक्षण गर्न सक्छ। विशेषगरी तराई र भित्री मधेशका सम्भावित क्षेत्रमा उपयुक्त जातको छनोट, मनसुनबाट फल जोगाउने प्रविधि, गुणस्तरीय बिरुवा र वैज्ञानिक खेती प्रणाली अपनाउन सके खजुर भविष्यमा नेपालका लागि नयाँ व्यावसायिक फलफूल बाली बन्न सक्ने सम्भावना छ । अहिले विदेशबाट आयात गरेर उपभोग भइरहेको खजुर र छोकडाको केही हिस्सा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सके किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै आयात प्रतिस्थापनमा समेत योगदान पुग्न सक्छ । त्यसैले नेपालमा खजुर खेतीलाई केवल मरुभूमिमा फल्ने विदेशी फलका रूपमा हेर्नुभन्दा अनुसन्धान, परीक्षण र योजनाबद्ध विकासमार्फत सम्भावित नयाँ व्यावसायिक बालीका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक देखिन्छ ।कृषि सूचना