लोप हुने बाटोमा रैथाने ‘कालो मकै’ : पोषण, परम्परा र जैविक सम्पदाको अमूल्य धरोहर

ज्ञानमणि नेपाल कालाेटाेपी
बनेपा । नेपालका पहाडी तथा हिमाली भेगमा पुस्तौँदेखि खेती हुँदै आएको रैथाने कालो मकै केवल एउटा खाद्यान्न बाली मात्र होइन, हाम्रो मौलिक कृषि संस्कृति, जैविक विविधता र परम्परागत ज्ञानको अमूल्य सम्पदा पनि हो । अहिले बजारमा हाइब्रिड तथा विकासे जातका मकैको प्रयोग बढ्दै जाँदा यो बहुमूल्य रैथाने बाली विस्तारै गाउँघरबाटै हराउने जोखिममा पुगेको छ ।

कालो मकैमा साधारण पहेँलो वा सेतो मकैको तुलनामा एन्टिअक्सिडेन्ट (विशेषगरी एन्थोसायनिन) को मात्रा बढी हुने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् । यही कारण यसलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि विशेष महत्व दिइन्छ । यसमा प्रशस्त मात्रामा फाइबर, भिटामिन, खनिज पदार्थ तथा ऊर्जा पाइने भएकाले पाचन प्रणालीलाई सहयोग गर्ने, शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्ने र कोशिकालाई अक्सिडेटिभ क्षतिबाट जोगाउन सहयोग पुर्‍याउने विश्वास गरिन्छ ।

कालो मकैका प्रमुख फाइदाहरू
एन्टिअक्सिडेन्टको राम्रो स्रोत भएकाले शरीरका कोषहरूको संरक्षणमा सहयोग पुग्न सक्छ ।
फाइबर प्रशस्त हुने भएकाले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।
परम्परागतरूपमा यसबाट ढिँडो, रोटी, पिठो, च्याँख्ला, भुटेको मकै, सातु तथा विभिन्न स्थानीय परिकार तयार गरिन्छ ।
अर्गानिकरूपमा उत्पादन गर्न सकिने भएकाले बजारमा उच्च मूल्य प्राप्त गर्ने सम्भावना हुन्छ ।
स्थानीय बीउ संरक्षणसँगै जलवायु परिवर्तनका चुनौती सामना गर्न सक्ने कृषि जैविक विविधता जोगाउन योगदान पुर्‍याउँछ ।

किन लोप हुँदैछ ?
बढी उत्पादन दिने हाइब्रिड तथा विकासे बीउको बढ्दो प्रयोग ।
रैथाने बीउ संरक्षण र आदान–प्रदानको परम्परा कमजोर बन्दै जानु ।
व्यावसायिक बजारको अभाव ।
युवापुस्ता कृषि पेशाबाट टाढिँदै जानु ।
सरकारी तथा निजी क्षेत्रबाट संरक्षण र प्रवर्द्धनमा पर्याप्त प्राथमिकता नपुग्नु ।

संरक्षणका लागि आवश्यक पहल
रैथाने कालो मकैको बीउ जीन बैंक तथा सामुदायिक बीउ बैंकमार्फत सुरक्षित राख्ने, किसानलाई बीउ उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्ने, अर्गानिक ब्रान्डिङ तथा मूल्य अभिवृद्धि गरी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने, साथै यसको पोषण र आर्थिक महत्वबारे जनचेतना फैलाउने कार्यलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ ।

यदि समयमै संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सकियो भने एकातिर नेपालको कृषि जैविक विविधता, मौलिक संस्कृति र परम्परागत ज्ञान सुरक्षित रहनेछ भने अर्कातर्फ कृषकहरूले उच्च मूल्य प्राप्त गरी आफ्नो आयसमेत बढाउन सक्नेछन् । रैथाने बीउ जोगाऔँ, पोषणयुक्त खाद्य प्रवर्द्धन गरौँ, किसानको आम्दानी बढाऔँ र भावी पुस्ताका लागि हाम्रो मौलिक सम्पदा संरक्षण गरौँ ।