हृदयघात: लक्षण चिनौँ, समयमै उपचार गरौँ

– ज्ञानमणि नेपाल कालोटोपी
पछिल्लो समय नेपालसहित विश्वभर हृदयघात (हार्ट अट्याक) का घटनाहरू बढ्दै गएको देखिन्छ । उमेर पुगेका व्यक्ति मात्र होइन, युवायुवतीहरूमा समेत हृदयघातका घटना बढ्न थालेका छन् । यसको प्रमुख कारण अस्वस्थ जीवनशैली, धूम्रपान, अत्याधिक मदिरा सेवन, असन्तुलित आहार, शारीरिक निष्क्रियता, मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा मानसिक तनावलाई मानिन्छ ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार हृदयघात (हार्ट अट्याक) एक गम्भीर आपतकालीन अवस्था हो । यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको सकेसम्म छिटो अस्पताल पुग्नु र विशेषज्ञ उपचार प्राप्त गर्नु हो। सामाजिक सञ्जालमा भाइरल हुने अपुष्ट घरेलु उपायमा भर पर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ ।

पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल, मेसेन्जर, भाइबर र ह्वाट्सएपमार्फत एउटा सन्देश व्यापकरूपमा साझा भइरहेको छ। उक्त सन्देशमा हृदयघात हुन लाग्दा बारम्बार गहिरो सास फेरेर जोड-जोडले खोकिरहेमा ज्यान बचाउन सकिने दाबी गरिएको छ । सन्देशको उद्देश्य मानिसलाई सचेत बनाउनु भए पनि त्यसमा उल्लेख गरिएका केही दाबी वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छैनन् ।

हृदयघातका सामान्य लक्षण
हृदयघात हुँदा सबै व्यक्तिमा एउटै लक्षण नदेखिए पनि सामान्यतया यस्ता संकेत देखिन सक्छन्–
छातीको बीच भागमा दबाब, च्यापिने वा पोल्ने प्रकारको दुखाइ ।
दुखाइ बायाँ हात, काँध, घाँटी, बङ्गारा वा ढाडसम्म फैलिनु ।
सास फेर्न गाह्रो हुनु ।
चिसो पसिना आउनु ।
वाकवाकी लाग्नु, बान्ता हुनु वा अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु ।
केही व्यक्तिमा असामान्य थकान वा बेचैनी मात्र पनि देखिन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा के गर्ने?
यदि आफू वा वरपर कसैमा हृदयघातको आशंका लागेमा—
तुरुन्त आपतकालीन स्वास्थ्य सेवा वा एम्बुलेन्समा सम्पर्क गर्नुहोस् ।
बिरामीलाई आरामदायी अवस्थामा बस्न वा सुत्न सहयोग गर्नुहोस् ।
आफूले गाडी चलाएर अस्पताल जाने प्रयास नगर्नुहोस् ।
चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीले दिएको सल्लाहबाहेक अन्य उपचारमा भर नपर्नुहोस् ।
बिरामी अचेत भएमा र सास वा मुटुको धड्कन रोकिएको देखिएमा, तालिम प्राप्त व्यक्तिले मात्र CPR (कार्डियोपल्मोनरी रिससिटेसन) सुरु गर्नुपर्छ ।

‘खोकेर हृदयघात रोक्न सकिन्छ’ भन्ने दाबी किन गलत ?
केही वर्षयता “Cough CPR” नाम दिएर सामाजिक सञ्जालमा अनेक सन्देश फैलिएका छन् । मुटुरोग विशेषज्ञहरूको भनाइ अनुसार, सामान्य नागरिकले हृदयघात हुँदा खोकेर आफूलाई बचाउन सक्छ भन्ने दाबीलाई विश्वसनीय वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन ।
“Cough CPR” केही विशेष अवस्थामा, अस्पतालभित्र निरन्तर मुटुको निगरानी (कार्डियाक मोनिटरिङ) भइरहेका बिरामीमा स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष निर्देशनमा सीमितरूपमा प्रयोग हुन सक्छ । तर घर, कार्यालय वा सार्वजनिक स्थानमा हृदयघात भएका व्यक्तिले यसलाई उपचारको विकल्प ठान्नु गलत हो ।

स्वस्थ जीवनशैली नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा
हृदयघातको जोखिम कम गर्न नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने ।
सन्तुलित र पोषिलो आहार खाने ।
धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थ पूर्णरूपमा त्याग्ने ।
मदिरा सेवन नियन्त्रण गर्ने ।
रक्तचाप, मधुमेह र कोलेस्ट्रोल नियमित परीक्षण गरी नियन्त्रणमा राख्ने ।
पर्याप्त निद्रा लिने र मानसिक तनाव व्यवस्थापन गर्ने ।

निष्कर्ष
सामाजिक सञ्जालमा आउने हरेक स्वास्थ्य सन्देश सही हुँदैन । कसैले राम्रो नियतले पठाएको जानकारी पनि कहिलेकाहीँ अपुष्ट वा गलत हुन सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्यसम्बन्धी कुनै पनि जानकारी साझा गर्नुअघि त्यसको सत्यता विश्वसनीय स्रोतबाट पुष्टि गर्नु आवश्यक छ । हृदयघात समयसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवस्था हो । सही समयमा सही उपचार नै जीवन बचाउने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय हो । त्यसैले भ्रम होइन, प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य जानकारीलाई प्राथमिकता दिऔँ ।